Maorysi przybyli do Aotearoa ze wschodniej Polinezji w serii rejsów około 1300 roku, nawigując według gwiazd, fal i ptaków. Dziś około 17 procent Nowozelandczyków identyfikuje się jako Maorysi, te reo Maori jest językiem urzędowym, a maoryskie pojęcia są częścią codziennego życia kraju, a nie osobnym działem dziedzictwa.
Marae
Marae to zespół wspólnotowy należący do hapu lub iwi, którego sercem jest wharenui, rzeźbiony dom spotkań. Dom rozumiany jest jako przodek: kalenica to kręgosłup, krokwie to żebra, deski fasady to ramiona. Rzeźby zapisują whakapapa, genealogię łączącą żyjących z tym przodkiem. Gości przyjmuje się przez powhiri, uroczystość obejmującą wyzwanie, wołanie, przemowy, pieśń i hongi, przyłożenie nosów, które dzieli oddech. Idź za wskazówkami gospodarza, nie jedz i nie wchodź w butach do wharenui, nie siadaj na stołach ani poduszkach.
Haka
Haka to szeroka kategoria tańca postawy, używanego przy powitaniu, świętowaniu, pogrzebach i wyzwaniu, nie tylko na wojnie. Ka Mate, wykonywane przez All Blacks, skomponował około 1820 roku Te Rauparaha, a prawa do niego są dziś prawnie uznane na rzecz plemienia Ngati Toa. Oglądanie haki nie jest doświadczeniem biernym i nie jest pokazem; oklaski nie zawsze są właściwą reakcją.
Język
Te reo Maori był w latach siedemdziesiątych bliski zaniku i odbudowano go przez przedszkola językowe kohanga reo, szkolnictwo immersyjne i media. Nazwy miejscowe są niemal wyłącznie maoryskie i coś znaczą: Rotorua to drugie jezioro, Waitomo to woda przechodząca przez otwór, Aoraki to przebijający chmury. Samogłoski mają stałe brzmienie, wh czyta się jak f, a ng jak w angielskim singer. Nauczenie się poprawnej wymowy nazwy jest najprostszym możliwym gestem szacunku.
Sztuka
Whakairo, rzeźba w drewnie, kości i pounamu, czyli nefrycie, jest dziedziczoną dyscypliną o regionalnych stylach. Raranga, plecionkarstwo z lnu harakeke, daje płaszcze, kosze i panele. Ta moko, znakowanie skóry, niesie tożsamość i rodowód i nie jest wzorem do skopiowania; dla nie-Maorysów istnieje odmiana kirituhi.
Te Tiriti o Waitangi
Traktat podpisany w 1840 roku między Koroną a ponad pięciuset wodzami istnieje w wersji angielskiej i maoryskiej, a obie nie mówią tego samego o suwerenności. Ta rozbieżność leży u podstaw Trybunału Waitangi i procesu ugód, który trwa do dziś. Teren traktatowy w Zatoce Wysp jest otwarty dla zwiedzających i opowiada tę historię uczciwie.
Gdzie tego doświadczyć
Największe zagęszczenie ma Rotorua: żywa wioska Whakarewarewa, Te Puia ze szkołą snycerstwa oraz wieczory z hangi i koncertem. Poza tym Waitangi, muzea w Auckland i Te Papa oraz wycieczki prowadzone przez iwi w Kaikourze, nad Whanganui i w Northland dają poważne spotkanie, a nie przedstawienie.